Op 17 november 2006 vond het eerste Atelier Zandstad plaats. Op die dag werkten zo’n honderd studenten van niet minder dan zes academische opleidingen, samen met hun begeleidende docenten, in het atelier samen om de toekomstige ruimtelijke ontwikkeling van Zandstad te bepalen.

Centrale vraag van de dag was: zie je in de geschiedenis van Zandstad (nieuwe en andere) aanknopingspunten om de transformatie van oost- en zuidoost Brabant (ofwel: Zandstad) aan te pakken? Deze vraag en dit experiment staan niet op zichzelf. immers, op vele manieren – in het onderwijs, in de praktijk, via het subsidiëren van belvedereprojecten – wordt op dit moment getracht geschiedenis stevig te verankeren in de alledaagse ruimtelijke plan- en besluitvormingsprocessen.

Dit lukt soms goed. maar vaak nog onvoldoende of helemaal niet. wil geschiedenis tot leven gebracht worden bij de (her)inrichting van stad en landschap en naast harde factoren als bijvoorbeeld de economie een rol van betekenis vervullen, dan zullen de nodige wissels om moeten. in het bijzonder gaat het dan om de volgende aspecten: geschiedenis moet breed worden opgevat: het gaat niet alleen om het beschermen en behouden van cultuurhistorische relicten, maar ook om het betrekken van immateriële aspecten (zoals betekenissen, verhalen, literatuur) bij de herinrichting van een gebied.
Er moet interdisciplinair worden samengewerkt: een bredere opvatting van geschiedenis, waarbij het dus gaat om het bundelen van fysieke (materiële) en mentale (immateriële) aspecten, vraagt om kennis en creativiteit van vele disciplines. naast onderzoekers, ontwerpers en planologen, bijvoorbeeld ook: kunstenaars, sociologen, antropologen, economen, letterkundigen, etc., etc. tezamen levert dit de meest verrijkte toevoeging van een ‘volgende laag’ aan stad en landschap.
Het onderzoek zal anders verricht moeten worden: wil er werkelijk sprake zijn van een dialoog tussen disciplines – die elk hun eigen taal en invalshoeken kennen – dan vraagt dit in ieder geval niet om een lineair onderzoeksproces, zoals meestal het geval is. de manier waarop traditioneel gewerkt wordt (schematisch samen te vatten als: cultuurhistorici leveren hun onderzoeksresultaten op ontwerpers verrichten ontwerpend onderzoek planologen definiëren het programma overheden en andere partijen gieten dit alles in een plan –> ontwikkelaars ontwikkelen), moet plaats maken van een meer iteratief proces.
Informatie moet anders worden overgedragen: teveel leveren onderzoekers informatie op, die noch aansluit bij wat ontwerpers nodig hebben, noch wat opdrachtgevers wensen. Soms ligt dit aan de wijze waarop de onderzoeksresultaten worden gepresenteerd, soms aan dat wat wel of juist niet is onderzocht. Met als gevolg: een mismatch tussen cultuurhistorisch onderzoek, ontwerpend onderzoek, ontwerp en programmering van een gebied.
De opgave van een gebied moet vooraf bekend zijn: te vaak wordt cultuurhistorische onderzoek, ontwerpend onderzoek en het ontwerpproces ingegaan zonder dat de opgave bekend is. Zo ontstaat een ‘programmaloos’ proces, dat wellicht de nodige experimenten en onderzoeksresultaten kan opleveren, maar strandt in de praktijk. Zo raakt cultuur(historie) nooit stevig verankerd in het ruimtelijke plan- en besluitvormingsproces. Cruciaal is dan ook om de (transformatie)opgave leidend te maken in de processen van onderzoek, ontwerp en plan- en besluitvorming. Voor de Zandstad is dit trouwens een uitdaging op zich! Wat is de transformatieopgave eigenlijk?

De vooronderstelling achter Atelier Zandstad 06 was dat met behulp van nieuwe onderzoeksmethoden, nieuwe multidisciplinaire werkwijzen en nieuwe presentatietechnieken een cultuurhistorische geïnspireerde en gemotiveerde visie op de toekomstige ontwikkeling van Zandstad te geven is.

Betrokken Universiteiten

Universiteit Utrecht
Afdeling Historische Geografie
Afdeling Planologie

TU Delft
Faculteit Bouwkunde

VU Amsterdam
Faculteit Erfgoedstudies

Wageningen UR
Leerstoelgroep Landschapsarchitectuur

Universiteit Gent
Faculteit architectuur en Stedenbouw
Vergelijkende literatuurwetenschappen

TU Eindhoven
Faculteit Bouwkunde